Kino Japońskie - początki (1897-1923)


inabataKino dotarło do Japonii prawie natychmiast po jego wynalezieniu. Pierwsze pokazy odbyły się, w przypadku kinetoskopu Edisona: w Kobe w Shinkou Club 25 listopada 1896, zaś kinematografu braci Lumiere: w Osace 15 lutego 1897 roku w Teatrze Nanchi Embujo. Słynny wynalazek braci Lumiere przywiózł do Japonii, studiujący wówczas w Europie, Inabata Katsutaro.[1] Odwrotnie jednak, niż w kulturze Zachodu, kino w Japonii nie zyskało miana jarmarcznej rozrywki lecz elitarnej sztuki, na dostęp do której, ze względów finansowych, nie każdy mógł sobie pozwolić. O kinematografie z najwyższym uznaniem wyrażali się też członkowie rodziny cesarskiej, którym wynalazek zaprezentowano na specjalnym pokazie. Za pierwszy wyprodukowany w Japonii film uznaje się, datowany na 1899 rok, dokument Geisha No Teodori. W tym miejscu trzeba jednak zaznaczyć, że pierwszych rejestracji na taśmie filmowej dokonano dwa lata wcześniej. Przybyły wraz z Inabatą z Europy francuski operator Girel sfilmował m.in. rodzinę Inabaty jedzącą obiad a także inne sceny z życia ówczesnej Japonii. Paradoksalnie najstarsza i działająca do dziś japońska wytwórnia filmowa Shochiku założona została w 1895 roku. Początkowo jednak zajmowała się ona produkcją spektakli kabuki i dopiero z czasem swoim działaniem objęła również kino.

benshiPierwsze seanse w Japonii organizowano w salach teatralnych, a kinową publiczność stanowili głównie widzowie teatru kabuki. Nawiązując do teatralnej konstrukcji, podczas pokazu publiczność umieszczano tak, by mogła jednocześnie obserwować wydarzenia na ekranie oraz funkcjonowanie maszyny projekcyjnej. Dla podbudowania efektu kinematograf obsługiwało kilka do kilkunastu osób. W japońskich produkcjach tego okresu występowali wyłącznie mężczyźni, aktorzy teatralni, którzy odtwarzali także role kobiece tzw. oyama lub onnagata. Na ekran przenoszono przede wszystkim przedstawienia kabuki jak i jego uwspółcześnionej wersji shinpa. Adaptowano także sztuki nowczesnej odmiany teatru zwanej shingeki. Charakterystycznym dla japońskich seansów filmowych było także zatrudnianie bensi - osoby znanej dotąd z przedstawień teatrów kabuki i bunraku. Podobnie, jak w przypadku spektakli, i tu rolą bensi było komentowanie akcji, która rozgrywała się na oczach widzów. Profesja ta cieszyła się dużym szacunkiem, a widzowie niejednokrotnie oglądali ten sam seans po raz wtóry by posłuchać oratorskich popisów bensi.

Dwa główne ośrodki filmowego tego okresu to Kioto i Tokio. W pierwszym z nich przemysł skupił się na produkcjach historycznych - gendai-deki (okres przed reformami Meiji), a w drugim produkowano głównie filmy współczesne - jidai-deki. Popularnością cieszyły się także kroniki filmowe dokumentujące wydarzenia społeczno-polityczne i przynoszące wieści z różnych stron świata. Mieszkańcy Japonii mieli okazję obserwować m.in. tryumfalny pochód armii cesarskiej anektującej Koreę, a także być świadkami zwycięskiej wojny rosyjsko-japońskiej lat 1904-1905.

animeWarto wspomnieć, iż w sierpniu 2005 roku historycy kina, profesorowie z Osaka University of Arts Natsuki Matsumoto i Nobuyuki Tsugata odkryli w Kioto fragment filmu animowanego przedstawiającego chłopca w marynarskim ubranku, który jednostajnym ruchem ściąga z głowy czapkę i salutuje. Animacja ta zrealizowana została na tradycyjnej 35-milimetrowej taśmie. Jej wiek szacowany jest mniej więcej na 1905-07 rok, a więc minimum 10 lat wcześniej, niż najstarszy dotyczas znany film animowany z Japonii. Niestety taśma nie zawierała żadnych danych pozwalających na identyfikację twórców.

Wraz z rozwojem i popularyzacją kina nastąpiło powolne odchodzenie od tradycji scenicznej w kierunku tzw. "czystego kina", którego gorącym zwolennikiem był m.in. pierwszy japoński teoretyk filmu Norimasa Kaeryama, a prekursorem, uważany dziś za ojca japońskiego kina, Makino Shozo. Okres lat 20. przynosi więc poważne zmiany, takie jak: wprowadzenie autentycznych plenerów w miejsce dekoracji, próba rezygnacji z bensi, dopuszczenie kobiet do występów na ekranie, a także rozwój technik montażu, oświetlenia i fotografii.

tokukoCo ciekawe pierwsza japońska aktorka w kinie pojawiła się dużo wcześniej, ale... za Oceanem. Była to Tokuko Nagai Takagi (1891-1919) - młoda tancerka, która, wraz z mężem Chimpei Takagi wyemigrowała do Ameryki. W latach 1911-1912 Tokuko wystąpiła w czterech produkcjach nowojorskiej Thanhouser Company. Były to obrazy he East and the West (1911), The Birth of the Lotus Blossom (1912), For the Mikado (1912) i Miss Taqu of Tokyo (1912). Na dalszej karierze Tokuko zaważył wybuch I wojny światowej. Aktorka, występująca wówczas jako tancerka w Europie, wróciła do Japonii, gdzie stała się twórczynią lokalnych wersji europejskich operetek.[2]

Za pierwszą "gwiazdę" kina Kraju Kwitnącej Wiśni uznać należy jednak Matsunosuke Onoe - aktora wywodzącego się z wędrownej trupy kabuki, który od debiutu w Tadanobu Goban (1909) w ciągu kilkunastu lat wystąpił w ponad tysiącu filmów wcielając się głównie w role herosów, samurajów i wojowników ninja.

Wielką rolę w reformowaniu i rozwoju kina japońskiego odegrali w tym okresie trzej reżyserzy, z których aż dwóch miało za sobą doświadczenia hollywodzkie. Pierwszy z nich to związany z wytwórnią Taikatsu Thomas Kurihara, który wprowadził prymat reżysera na planie i wzbogacił kino o przywiezione z Ameryki doświadczenie w zakresie narracji i montażu. Drugiego - Henry'ego Kotani wypada uznać za prekursora japońskiej estetyki filmowej. To on jako pierwszy położył zdecydowany nacisk na budowanie atmosfery filmu za pomocą zdjęć. Najważniejszym z całej trójki był jednak Kaoru Osonai. Zafascynowany Europą jako reżyser teatralny wystawiał na scenie sztuki Czechowa, Ibsena, Strindberga. "Zarażony" kinem stworzył Instytut Sztuki Filmowej - pierwszą w Azji szkołę filmową. Nie miała ona charakteru akademickiego lecz była czymś w rodzaju ośrodka myśli twórczej. Jej członkowie w 1921 roku zrealizowali najważniejszy film tamtego okresu - Dusze na drodze (Rojo no Reikon).

earthquakeWydarzeniem, które w znaczący sposób wpłynęło na dalszy rozwój kina japońskiego było tragiczne w skutach trzęsienie ziemi jakie nawiedziło Tokio i jego okolice w 1923 roku. Według różnych szacunków zginęło wówczas od stu do stu pięćdziesięciu tysięcy osób, więcej niż w wybuchach bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki. Pożar strawił dwie trzecie miasta, w gruzach legły tysiące filmowych atelier, magazyny i laboratoria filmowe a także setki kin.

dalej...


[1] Toki Akaihiro & Mizuguchu Kaoru A History of Early Cinema in Kyoto, Japan (1896-1912) CinemaMagaziNet! nr 1 (jesień 1996)
[2] Pełną historię Tokuko Nagai Takagi opisał Aaron M. Cohen na łamach British Lights Film Journal. Artykuł znaleźć można tutaj



blog comments powered by Disqus