Kino Japońskie - w cieniu armat (1923-1945)


Po tragicznym trzęsieniu ziemi, jakie w 1923 roku zniszczyło Tokio, rolę ośrodka produkcji filmowej przejęło na kilka lat Kioto. Paradoksalnie rok 1924 przyniósł rekordową liczbę produkcji - 900 filmów. Od tego roku datuje się także istnienie Japońskiego Związku Producentów Filmowych, założycielami którego były 4 wytwórnie: Shonchiku, Nikkatsu, Teikine i Makino.

Następstwa tokijskiego trzęsienia ziemi zbiegły się w czasie z kryzysem ekonomicznym. Radykalizacja nastrojów społecznych, strajki, bunty chłopskie, coraz liczniejsza rzesza bezrobotnych to problemy, które skierowały politykę Japonii na tory militarno-nacjonalistyczne. Rok 1926 zakończył epokę Taisho uważaną za okres względnego liberalizmu. Rozpoczęła się epoka Showa (tłum. Świetlany Pokój) a na tron cesarski wstąpił Hirohito. To wszystko nie pozostało bez wpływu na japońską kinematografię. chuji_tabi_nikkiNajwiększą popularnością cieszyły się obrazy historyczne tzw. ken-geki. Obfitujące w liczne walki i obowiązkowo kończące się efektowną chambarrą czyli sceną pojedynku. Kino "kimona i katany" krytykowało feudalne tradycje i samurajską moralność dopatrując się w nich źródeł panującej niesprawiedliwości i wyzysku. Bohaterem był najczęsciej skrzywdzony i pozbawiony przywilejów samuraj, który wyrównywał krzywdy swoje bądź innych. Do czołowych twórców gatunku należeli tu Daisuke Ito (Chuji tabi nikki - Wędrówki Tsujiego) i Masahiro Makino. Podobny wydźwięk miało ówczesne kino społeczne. Tu również ostro i bezpośrednio krytykowano prawa i obyczaje feudalne i panujące stosunki międzyludzkie. W tym nurcie debiutował m.in. jeden z późniejszych wielkich kina japońskiego - Kenji Mizoguchi. Rewolucyjne zapędy filmowców zostały dość szybko ukrócone poprzez wprowadzenie cenzury. Sprawujące od 1925 roku nadzór nad kinem Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w latach następnych będzie coraz mocniej podporządkowywać sobie kinematografię. Okres ten to także duża popularność melodramatu określanego mianem shumin-geki - filmów, których bohaterami byli zwykli ludzie przeżywający swoje małe tragedie i radości. W gatunku tym swe pierwsze kroki stawiają kolejne wielkie indywidualności kina Kraju Kwitnącej Wiśni: Yasujiro Ozu, Teinosuke Kinugasa, Yasuiro Shimazu, Mikio Naruse.

Druga połowa lat 20. to światowa rewolucja polegająca na pojawieniu się filmu dźwiękowego. Jeszcze przed powstaniem, uważanego za pierwszy na świecie obraz dźwiękowy, Śpiewaka jazzbandu Alana Croslanda (1927) Japończycy wykształcili własne sposoby "udźwiękowiania" filmów. Dużą popularnością cieszyły się kouta-geka, czyli filmy z piosenkami, które były wykonywane przez muzyków i śpiewaków ukrytych za ekranem. W 1927 roku uruchomione zostało pierwsze studio do nagrywania dźwięku. Pierwsze rejestracje odbywały się na płytach gramofonowych, które odtwarzane były w trakcie projekcji. Z czasem wprowadzono optyczny zapis ścieżki dźwiękowej na taśmie filmowej. Pojawienie się dźwięku to ostateczny zmierzch zawodu bensi. Zdesperowani oratorzy próbowali protestować i podejmowali akcje strajkowe (1931), lecz koło postępu było nieubłagane. Ich profesja należała do przeszłości. Filmy nieme realizowano w Japonii jeszcze do połowy lat trzydziestych, lecz zainteresowanie nimi słabło, a w odpowiedzi na zapotrzebowanie widzów udźwiękawiano nawet nakręcone niegdyś nieme produkcje.

prokinoTymczasem nasilały się niepokoje polityczne. Do głosu coraz mocniej dochodziły kręgi militarystyczne. Znalazło to odbicie w represjach wobec lewicowych filmowców skupionych w powołanym w 1929 roku Proletariackim Związku Sztuki Filmowej Prokino. Twórcy związani z Prokino prezentowali na ekranach ciężkie warunki życia robotników, działalność organizacji społecznych, dokumentalowali akcje strajkowe. W 1934 roku w ramach MSW powołano Filmową Komisję Kontroli zajmującą się nadzorem treści filmowych, zaś rok później, również w MSW, Związek Filmowy Wielkiej Japonii. Pod płaszczykiem nadania wyższej rangi sztuce filmowej lansowano hasło "czystości moralnej", które objawiało się zakazem prezentowania na ekranie scen pocałunków, spożywania alkoholu itp. Ingenrcje cenzorskie usuwały z taśmy treści krytyczne wobec instytucji państwowych i prawnego oraz społecznego porządku.

Mimo tych ograniczeń film rozkwitał i dojrzewał. Kino lat 30. czerpało hojnie z tradycji literackiej, przede wszystkim posługując się tekstami z nurtu shishosetsu - opowiadania i powieści prezentujące skomplikowany świat wewnętrzny autora; oraz junbungaku - literatury realistycznej. W tym okresie wykształciły się podstawowe cechy stylistyczne do dziś charakteryzujące kino japońskie tj. przewaga planów ogólnych, spokojny rytm narracji, subtelny rys psychologiczny postaci, naturalna gra aktorska, inspiracje tradycyjnym malarstwem.

W połowie lat 30. istniało w Japonii około 1500 kin, a na ich potrzeby produkowano rocznie średnio 700 filmów, które gromadziły rokrocznie około 250 mln. widzów. W zawodzie reżysera pracowało 80 osób, kolejnych 130 trudniło się sztuką operatorską, zaś odtwórców ról można było wybierać z około 3 tysięcy aktorów i aktorek. To także okres prymatu dwóch wytwórni filmowych Nikkatsu i Shochiku, do których w 1932 roku dołącza PCL (Photo-Chemical Laboratory), które, po połączeniu w 1937 roku z I.O. Studios, da początek słynnej wytwórni Toho. Producenci filmowi zaczęli doceniać profesjonalizm. Wzorem Hollywood wprowadzono długoletnie kontrakty dla reżyserów i aktorów. Jednocześnie dość restrykcyjnie podchodzono do kosztów produkcji. Filmy kręcono najczęściej bez dubli, a stosunek taśmy negatywowej do pozytywowej kształtował się w proporcjach 1:1. Okres zdjęciowy filmu na ogół nie trwał dłużej niż 2 tygodnie. W tym czasie powstają m.in. Kaprys (1933) i Jedynak (1936) Yasuiro Ozu, Takino Shairo (1933), Święto Gion (1933), Dziewica O-Yuki (1935) oraz Siostry z Gion (1936), Elegia Naniwy (1936) Kenji Mizoguchi, Sąsiadka Yea-Chan (1934), Okoto i Sasuke (1935), Starszy brat, młodsza siostra (1939) Yasuiro Shimazu.

Rozpoczęcie przez Japonię wojny w Chinach a następnie przystąpienie do koalicji z III Rzeszą i przestawienie gospodarki na potrzeby wojenne musiało w sposób znaczący odbić się na całym życiu społeczno-kulturalnym. W 1939 roku parlament uchwalił ustawę w sposób absolutny podporządkowującą kinematografię rządowi. Z mocy tego aktu politycy mogli ingerować w produkcję filmową a nawet zamykać studia filmowe. Od tej chwili film miał "maksymalnie uczestniczyć w wychowaniu patriotycznym, podnosić świadomość i ducha narodowego". Kinu przeznaczono szereg zadań propagandowych. Zaś na ekranach nie wolno było epatować okrucieństwem wojny, podważać słuszności rozkazów i prezentować spraw wojskowych w sposób niepoważny. Jednocześnie wydano zakaz używania wulgarnych słów oraz pokazywania kobiet palących papierosy. Dekretem rządowym działające wytwórnie filmowe połączone zostają w trzy koncerny: Shonchiku, Toho, Daiei. Ze względu na wprowadzenie reglamentacji materiałów, produkcja filmów spada z około 230 w 1939 do około 60 rocznie w latach 1943-44.

momotaro_eaglesOkres II wojny światowej to rozwój filmu dokumentalnego i animowanego, którym powierzono zadania propagandowe. Jeden z najsłynniejszych obrazów tego okresu to rysunkowy Momotaro's Sea Eagles i jego kontynuacja, pierwsza pełnometrażowa animacja japońska,  trwająca 74 minuty Momotaro's Gods-Blessed Sea Warriors autorstwa Mituyo Seo, prezentująca dzielnych marynarzy Cesarstwa niosących wolność ludności Malezji i Indonezji [3]. Tematyka wojenna dominuje także w produkcjach fabularnych. Stanowi oś kina wojennego i przygodowego, ale także tło dla obrazów sensacyjnych i melodramatów. Klasycznym przykładem trendów panujących w ówczesnym kinie są obrazy Wojna morska o Hawaje i Malaje (1942) i Torpedowce wyruszają (1944) w reż. Kajiro Yamamoto. W nurt ten wpisuje się także, debiutujący wówczas Akira Kurosawa, którego drugi film - Najpiękniejsza (1944) opowiada o losach dziewcząt pracujących w fabryce zbrojeniowej.

W dniach 6 i 9 sierpnia 1945 Amerykanie zrzucają bomby atomowe, kolejno, na Hiroszimę i Nagasaki. To jedno z najtragiczniejszych wydarzeń w historii ludzkości oznacza koniec Cesarstwa Japonii.

ciąg dalszy nastąpi...


[3] Przygody Momotaro szczegółowo charakteryzuje Fred Patten w artykule Momotaro's Gods-Blessed Sea Warriors: Japan's Unknown Wartime Feature na łamach Animation World Magazine z października 1996




blog comments powered by Disqus